Onder erbarmelijke omstandigheden moesten dwangarbeiders hier in de ijzige kou verdedigingswerken graven om de oprukkende geallieerden tegen te houden. Velen overleefden de honger, de tyfus en de beulspraktijken van de bewakers niet. Wie vandaag de dag over de begraafplaatsen in de gemeente Oude IJsselstreek wandelt, stuit op de tastbare littekens van dit drama. Achter de witte stenen schuilen dieptragische geschiedenissen, waarvan sommige pas zeer recent hun geheimen hebben prijsgegeven.
De razzia: Het tragische lot van Bob Steetskamp
Johannes Hendrikus (Bob) Steetskamp wordt op 1 maart 1927 geboren als de jongste zoon van Willem Steetskamp en Griet Troost. Hij is vernoemd naar zijn oudste broer, die in 1926 op 12-jarige leeftijd overleed. Net als zijn oudere broers werkt de jonge Bob in het hoveniersbedrijf van zijn vader in Bloemendaal. In de nacht van 6 december 1944 dreunt het geluid van laarzen door de stille straten. Duitse militairen sluiten de wijken rond Haarlem en Bloemendaal hermetisch af: razzia. Mannen tussen de 18 en 60 jaar moeten zich onmiddellijk melden.

De oudere broers van Bob weigeren zich te laten oppakken en vluchten het bos achter hun huis in. Bob blijft thuis; hij is immers nog maar 17, maar moeder Steetskamp is er niet gerust op. De Duitsers nemen het met de leeftijdsgrenzen namelijk niet zo nauw. Ze stuurt Bob het bos in om zijn broers te zoeken en daar te schuilen tot de kust veilig is. Het is een beslissing met fatale gevolgen. Bob vindt zijn broers niet, loopt recht in de armen van de bezetter en wordt opgepakt. Samen met Bob worden die dag 1004 mannen uit de regio Haarlem afgevoerd. Tegelijkertijd vinden er elders in het land soortgelijke razzia's plaats; ook in Apeldoorn worden duizenden mannen wreed uit hun huizen gerukt.
De hel van Rees en het verzet in Megchelen
De mannen worden ondergebracht in een oude dakpannenfabriek en een circustent in Rees, slechts tien kilometer van de Nederlandse grens. De omstandigheden zijn onmenselijk. Ziektes breken uit, mannen sterven van de honger en de kou, of worden door bewakers doodgeknuppeld. Sommigen weten te ontsnappen. Als de eerste uitgemergelde vluchtelingen het Nederlandse grensdorp Megchelen bereiken, zetten de inwoners direct grootschalige bevrijdingsacties op. De lokale school wordt ingericht als noodziekenhuis en vrijwel de hele dorpsgemeenschap helpt mee. Er worden vluchtroutes opgezet, compleet met eet- en slaapadressen en vervalste papieren van het verzet, waarmee de mannen de streng bewaakte IJsselbruggen bij Doesburg en Zutphen kunnen passeren.

De vlucht en het drama bij de Wetering
Gedreven door de hoop op vrijheid wagen Bob Steetskamp en zijn kampkameraad Joannes Albert (Jan) Mienis (geboren op 5 maart 1927 in Haarlem als zoon van Cornelis en Adriana Mienis) omstreeks 8 februari 1945 de gok. Uitgemergeld en doodziek ontvluchten de twee 17-jarige jongens het kamp. Ze haasten zich hun vrijheid tegemoet, richting het Nederlandse Netterden. Vlak voor hun doel stuiten ze echter op een laatste obstakel: het ijskoude water van de Wetering.
De oversteek wordt Jan Mienis fataal. Getroffen door de ijzige kou krijgt hij vermoedelijk een hartstilstand en zakt weg in het water. Door angst en adrenaline gedreven haalt Bob de overkant. Het lukt hem door te rennen en hij roept in paniek een passerende boer toe dat zijn kameraad in het water is achtergebleven. De boer alarmeert de Marechaussee Brigade in Ulft. Rond het middaguur treft wachtmeester Gerhard Brefeld het lichaam van Jan Mienis aan. Een dag later, op 9 februari 1945, wordt de jongen als 'onbekend persoon' begraven op de Algemene begraafplaats aan de Wiekenseweg in Gendringen.

Nét te laat in Doetinchem
Bob heeft de overkant weliswaar gehaald, maar is er fysiek net zo slecht aan toe. Doodziek van de tyfus, de honger en de ijskoude oversteek stort hij ergens op de route tussen Netterden en Doetinchem in. Hij wordt gevonden en met spoed overgebracht naar het noodziekenhuis in Doetinchem. Het Haarlemse Comité Nazorg Kamp Rees bezoekt het ziekenhuis regelmatig. Tijdens zo’n bezoek hoort comitélid de heer H.M. Krimp van directrice zuster Dekker dat Bob Steetskamp ernstig achteruitgaat en vurig verlangt naar zijn vader. Krimp belooft Bobs vader bij het volgende bezoek mee te nemen.
Op zondag 18 februari 1945 reist Bobs vader mee naar Doetinchem. Achter de auto hangt een dolly met zijn fiets; het plan is dat hij na het bezoek alleen terug naar Aerdenhout zal fietsen. Maar bij een tussenstop in Apeldoorn wordt de fiets gestolen. Als de mannen uiteindelijk aankomen in Doetinchem en aanbellen bij het ziekenhuis, doet directrice zuster Dekker de deur open. “We hebben de heer Steetskamp bij ons om zijn zoon te bezoeken,” melden ze. De directrice schrikt zichtbaar. Ze zijn te laat. De avond ervoor, op 17 februari 1945, is de 17-jarige Bob overleden. Op donderdag 22 februari 1945 wordt Bob begraven op de Algemene Begraafplaats aan de Loolaan in Doetinchem.
De noodhospitalen van Gendringen: Een golf van verdriet
Bob en Jan waren niet de enige slachtoffers die de grens overkwamen. In de bloedstollende laatste weken van de oorlog bezwijken in de noodziekenhuizen van Gendringen nog acht andere slachtoffers die uit de hel van Kamp Rees waren ontvlucht of geëvacueerd.
Zij worden in de vroege voorjaarsdagen van 1945 in allerijl naast Jan Mienis begraven op het protestantse en katholieke kerkhof in Gendringen:
Marinus Willem Lindhout (Velsen, 08-03-1908 – Gendringen, 28-02-1945)
Johannes Cornelis van Oosten (Delft, 01-08-1910 – Gendringen, 28-02-1945)
Hendrik Johannes van Noort (Den Haag, 28-04-1913 – Gendringen, 03-03-1945)
Lourens Morin (Rotterdam, 24-05-1922 – Gendringen, 06-03-1945)
Johannes Tempelman (Heemstede, 29-10-1922 – Gendringen, 10-03-1945)
Petrus Johannes Kuiper (Haarlem, 08-04-1909 – Gendringen, 12-03-1945)
Marinus Plomp (Haarlem, 25-12-1917 – Gendringen, 14-03-1945)
Matthijs Johannes van Baarle (Delft, 02-04-1918 – Gendringen, 18-03-1945)
De zoektocht en de herbegrafenissen
Na de bevrijding tast men in Gendringen nog altijd in het duister over de identiteit van de verdronken jongen in de Wetering. De definitieve doorbraak volgt als het Comité Nazorg Kamp Rees een foto van het slachtoffer ophangt in een sigarenwinkel in Haarlem. Een buurjongen loopt de winkel binnen, herkent Jan Mienis en waarschuwt de familie. Op 31 januari 1946 krijgt de familie de officiële bevestiging. Nu zijn identiteit en zijn rooms-katholieke geloof bekend zijn, wordt Jan Mienis in november 1955 met diep respect herbegraven op de R.K. begraafplaats te Gendringen. Jaren later, op 8 maart 2023, ontrafelt de Silvoldse amateurhistoricus Maarten Koudijs op de begraafplaats in Doetinchem het lot van Jans kameraad, nadat hij stuit op een handmatige, schokkende aantekening in het archief van de Oorlogsgravenstichting:
“Door marteling totaal uitgeput gevlucht, in ziekenhuis in Doetinchem terecht gekomen en daar overleden.”

Na de oorlog kregen de tijdelijke graven in Gendringen een andere bestemming. De meesten van hen werden na de identificatie door hun geliefden overgebracht naar familiegraven in hun geboorteregio (zoals Marinus Willem Lindhout naar Santpoort en Marinus Plomp naar Haarlem) of kregen een eervolle rustplaats op het Nationaal Ereveld Loenen (zoals Lourens Morin, Johannes Tempelman, Hendrik Johannes van Noort en Matthijs Johannes van Baarle). Slechts twee van de negen makkers rusten vandaag de dag nog altijd definitief in de Gendringse aarde: Johannes Cornelis van Oosten (op de Protestantse begraafplaats Wieken) en Petrus Johannes Kuiper op de Rooms Katholieke begraafplaats.
De overige slachtoffers in de Oude IJsselstreek
De graven en herinneringen staan niet op zichzelf. In de dorpen van de Oude IJsselstreek en omstreken liggen nog altijd slachtoffers die verbonden zijn met de verschrikkingen van Kamp Rees of de opvang direct daarna.
R.K. Begraafplaats Breedenbroek:
Hier rust * Rudolf Driessen (19-04-1918 – 21-02-1945). Ook Antonius van Haaster (01-10-1927 – 21-02-1945) vond hier zijn eerste rustplaats; hij is later overgebracht naar het Nationaal Ereveld Loenen.

Algemene Begraafplaats Terborg:
Hier rusten Nicolaas Bloemheuvel (Utrecht, 19-02-1916 – overleden in noodhospitaal St. Clara te Silvolde op 22-03-1945), Cornelis Johannes Boulonois (Rotterdam, 22-03-1896 – overleden in klooster St. Clara te Silvolde op 02-04-1945) en *Adrianus Gelinus Arnoldus de Vette (Den Haag, 25-02-1892 – overleden in de OBLS te Silvolde op 13-03-1945).
Ook Johannis Marijn Bom, Piet Hendriks, Gerrit van Vuuren, Antonius Hermanus Ligtvoet en Dirk Meershoek werden hier na hun overlijden in de Silvoldse en Terborgse noodziekenhuizen tijdelijk begraven, voordat zij later naar het Nationaal Ereveld Loenen of familiegraven werden overgebracht.
R.K. Begraafplaats Silvolde:
Dit is de laatste rustplaats van Petrus Johannes Marges (Rotterdam, 10-01-1893 – overleden in meisjesschool St. Clara op 11-03-1945) en Hendrikus Johannes Gerhardus Mulder (Den Haag, 01-07-1900 – overleden in klooster St. Clara op 06-03-1945).
Protestantse Begraafplaats Silvolde:
Hier rustte Cornelis Hagoort (29-05-1914 – 10-03-1945), die later eveneens is overgebracht naar het Nationaal Ereveld Loenen.
Gemeentelijke Begraafplaats Apeldoorn :
Hier leeft de herinnering voort aan Derk Jan van Putten. Dankzij oplettende burgers, barmhartige dorpsbewoners en vasthoudend historisch onderzoek hebben deze mannen hun gezamenlijke verhaal teruggekregen. Hun namen zijn voor altijd met elkaar en met de geschiedenis van de Achterhoek verbonden. Zij worden niet vergeten.



Nichtje Bianca vertelt…
"Toen oom Joannes (Jan) in Loenen lag, is mijn moeder er nog wel geweest. Maar nadat mijn stiefvader ziekelijk werd, had zij helaas weinig mogelijkheden meer om er zelf naartoe te gaan. Wel liet ze elk jaar trouw een bloemstuk leggen door de stichting. Sinds het overlijden van mama op 3 juni 2022 heb ik die traditie overgenomen. De foto van oom Jan staat nu bij mij thuis, precies zoals mama hem ook altijd bij zich heeft gehad. Na het overlijden van mama ben ik samen met mijn zussen speciaal naar Loenen gegaan om een beetje van haar as bij oom Jan neer te leggen, zodat ze toch weer een beetje samen zijn. Elk jaar in mei regel ik nu, samen met mijn zussen, zijn boeket om oom Jan te blijven eren en zijn herinnering levend te houden. Want wat is er destijds ontzettend veel verdriet geweest... Maar er wordt nog altijd gesproken over opa, oma of oom Jan, zelfs nu mama er niet meer is."

* Geen Oorlogsslachtoffer in de zin van onze statuten van de Oorlogsgravenstichting.
Bron :
Oorlogsgravenstichting
Ecal
Ingeborg te Dorsthorst
Doetinchemherdenkt.nl
Maarten Koudijs
Met dank aan :
Familie Steetskamp
Familie Mienis
Bianca Schouten
Foto: Evie Koolenbrander
Maarten Koudijs
Stichting Opdat Wij Niet Vergeten


















.avif)












.avif)



















