Oorlogsmonumenten Oude IJsselstreek

‍

1. Plaquette op de St.-Petrus en Pauluskerk Ulft

De bronzen plaquette op de St.-Petrus en Pauluskerk in Ulft gedenkt twee jonge dorpsgenoten die in dienst van het Koninkrijk sneuvelden in voormalig Nederlands-Indië: Philip Cappetti (Java, 1949) en Bennie Massop (Sumatra, 1949). Boven hun namen staat de tekst "Voor God is niets tevergeefs".

De gedenkplaat hing oorspronkelijk in de oude parochiekerk en kreeg na de sloop daarvan, zo'n veertig jaar geleden, een plek in de huidige kerk. Wanneer en door wie de plaquette is onthuld, is niet bekend.

Bron:
Nationaal Comité 4 en 5 mei
https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/105/ulft-plaquette-op-de-st-petrus-en-pauluskerk

‍

‍

2. Monument in het Kamnikplantsoen Ulft

Het monument is een bronzen engel met bazuin op een zuil van gepolijst hardsteen en herinnert aan 74 inwoners van Ulft die tussen 1939 en 1949 omkwamen door oorlogsgeweld: tijdens de mobilisatie, de Tweede Wereldoorlog en de politionele acties in voormalig Nederlands-Indië. De engel symboliseert de overwinning en de hoop op een vredige toekomst; in de zuil is een oorkonde met de namen van alle 74 slachtoffers ingemetseld. Op de zuil staat: "Voor hen die vielen om onze vrijheid te herwinnen".

Het monument werd in 1971 onthuld door de moeder van een van de in Nederlands-Indië gesneuvelde militairen. Het stond eerst bij de St.-Petrus en Pauluskerk en verhuisde later vanwege bouwwerkzaamheden naar het Kennedyplein.

Bron:

oorlogsgravenstichting

https://oorlogsgravenstichting.nl/monumenten/ulft-monument-in-het-kamnikplantsoen

‍

‍

3. Plaquette aan het treinstation Terborg

De plaquette aan de perrongevel van het treinstation in Terborg gedenkt spoorwegbeambte Gerrit Jan Boersbroek (1907–1943). Hij werkte vanaf november 1942 bij de Deutsche Reichsbahn in Keulen en kwam om bij het bombardement op die stad in de nacht van 8 op 9 juli 1943. Op de gedenkplaat staat: "1940–1945 / Ter gedachtenis aan den gevallene Gerrit J. Boersbroek". De plaquette werd op 16 februari 1948 op het perron onthuld.

‍

Bron:

https://www.tracesofwar.nl/sights/14371/Gedenkteken-Omgekomen-NS-Medewerker-Terborg.htm

‍

‍

4. Oorlogsmonument Terborg

Het oorlogsmonument van Terborg, een zuil van witte natuursteen met daarop een treurende vrouwenfiguur, gedenkt alle inwoners die in 1940–1945 door oorlogshandelingen om het leven kwamen. De voorovergebogen vrouw verbeeldt het verdriet om de slachtoffers. Het monument werd aangeboden door de burgerij van Terborg, zoals ook op de zuil te lezen is, en werd onthuld op 4 mei 1948.

‍

Bron:

Nationaal Comité 4 en 5 mei

https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/1996/terborg-oorlogsmonument

‍

‍

‍

5. Monument aan de Doctor Dreesstraat Silvolde

Het monument aan de Doctor Dreesstraat in Silvolde eert het verzet tegen de bezetter. Oorspronkelijk stond hier een houten zuil met de Griekse letters alfa en omega: begin en einde, oorlog en vrede. Toen die zuil was verweerd, ontwierp Wim van der Kemp het huidige abstracte betonnen monument, waarin een klein steunpilaartje een groot, geschonden vlak overeind houdt, zoals het verzet destijds het gehavende land droeg. De letters alfa en omega kregen er opnieuw een plek. Het monument werd op 30 april 1965 onthuld door burgemeester A.A.J. Goldberg.

‍

Bron:

Nationaal Comité 4 en 5 mei

https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/1997/silvolde-monument-aan-de-doctor-dreesstraat

‍

‍

‍

6. Gedenkramen in het gemeentehuis Varsseveld

De vijf gebrandschilderde glas-in-loodramen in het gemeentehuis van Varsseveld zijn een geschenk van de Vereniging van Voormalige Onderduikers, uit dank aan de inwoners van de voormalige gemeente Wisch voor hun hulp in de oorlogsjaren. De drie middelste ramen verbeelden de onderdrukking, de onderduiktijd en de bevrijding; het eerste en het laatste raam bevatten regels uit Jan Camperts verzetsgedicht "Het lied der achttien dooden", afgesloten met de woorden "Uit dankbaarheid, de onderduikers". De ramen werden onthuld op 8 oktober 1949.

‍

Bron:

Nationaal Comité 4 en 5 mei

https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/1999/varsseveld-gedenkramen-in-het-gemeentehuis

‍

‍

‍

7. Bevrijdingsmonument Varsseveld

Het bevrijdingsmonument van Varsseveld, een natuurstenen obelisk, herinnert aan de bevrijding van het dorp op 31 maart 1945. Op de zuil staat een regel van Vondel: "Triomfe volgt op lijden, voor hen die wettig strijden". Het monument werd al enkele maanden na de bevrijding, op 27 augustus 1945, onthuld door Grada Duthler.

‍

Bron:

Nationaal Comité 4 en 5 mei

https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/2000/varsseveld-bevrijdingsmonument

‍

‍

‍

8. Joods monument Terborg

Het Joodse monument in Terborg gedenkt 24 Joodse dorpsgenoten die tijdens de oorlog door de bezetter werden weggevoerd en vermoord. Op de brede natuurstenen gedenksteen staan hun namen, een Davidster en een Hebreeuwse klaagtekst: "Over dit alles ween ik bittere tranen, mijn oog, mijn oog, het huilt zich uit in water". De steen werd in 1959 geplaatst en in 2022 opgeknapt op initiatief van Gerrit Pennings; de Israëlitische gemeenschap verzorgt het onderhoud.

‍

Bron:

Nationaal Comité 4 en 5 mei

https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/1995/terborg-joods-monument

‍

‍

‍

9. Verzetsmonument gedenkbank verzet Nederland

Een oorlogsmonument op een ongewone plek: hier zijn op 2 maart 1945 door de Duitse bezetter 46 politieke gevangen gefusilleerd. Ze kwamen uit alle delen van het land en zaten in de gevangenis "de Kruisberg" in Doetinchem. Deze brute daad was een vergelding voor het liquideren van vier Duitse soldaten door een verzetsgroep, welke opereerde vanuit boerderij "de Bark", die op de grens van Dinxperlo en Aalten lag.

‍

De slachtoffers

Zij zaten vast in de gevangenis De Kruisberg in Doetinchem voor uiteenlopende(soms kleine) vergrijpen en werden door de bezetter aangemerkt als 'Todeskandidaten'. De executie was een brute Duitse vergeldingsmaatregel (represaille).

Kort daarvoor had verzetsgroep De Bark vier Duitse militairen geliquideerd, wier lichamen in de buurt in een auto werden teruggevonden. In het in 1949 onthulde monument is een glazen stolp verwerkt met daarin graan. Dit koren is destijds apart geoogst omdat het op exact de plek van de executie die zomer opvallend hoger en dikker groeide dan op de rest van de akker.

Op de plek van de liquidatie groeide die zomer het koren hoger dan op de andere delen van de akker. Dit graan werd apart geoogst en bevindt zich in de glazen stolp.

De lichamen van de 46 slachtoffers zijn op de dag van de fusillade op de Algemene Begraafplaats te Varsseveld begraven. Nadien zijn vier van hen op het Ereveld Loenen herbegraven, één op de begraafplaats in Varsseveld en de overige in hun eigen woonplaats. Bij het oorlogsmonument aan de prinses Irenestraat in Varsseveld staan allen bij name genoemd.

‍Herdenking

Op deze bijzondere plaats aan het Rademakersbroekvindt jaarlijks op 2 maart om 12:00 uur een plechtige herdenking plaats

‍

Bron:

Tracesofwar

https://www.tracesofwar.nl/sights/5822/Oorlogsmonument-Rademakersbroek.htm

‍

‍

‍

10. Oorlogsmonument Prinses Irenestraat Varsseveld

Het oorlogsmonument aan de Prinses Irenestraat in Varsseveld herdenkt 62 oorlogsslachtoffers. De witte natuurstenen beeldengroep toont een boer, een soldaat en een vrouw met bijbel. Het gestage werken, de paraatheid en de bezinning die samen de eenheid van de bevolking tijdens de bezetting verbeelden.

‍

Om het monument staat een muur met vier plaquettes: voor de zeven Nederlandse militairen die in de meidagen van 1940 sneuvelden, de 46 verzetsstrijders die op 2 maart 1945 bij Varsseveld werden gefusilleerd, de zes verzetsmensen die in de ondergrondse strijd omkwamen en de drie in Nederlands-Indië omgekomen militairen. Het monument werd op 4 mei 1949 onthuld door mevrouw W.E. van Braak-Raterink, weduwe van een verzetsstrijder.

‍

‍

Bron:

Nationaal Comité 4 en 5 mei

https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/2004/varsseveld-oorlogsmonument

‍

‍

‍

11. Monument aan de Ds. Van Dorpstraat in Gendringen

In werkkamp Rees, net over de Duitse grens, verrichtten van december 1944 tot maart 1945 duizenden Nederlandse mannen dwangarbeid onder erbarmelijke omstandigheden; honderden overleefden het kamp niet. Wie wist te ontsnappen, werd door verzetsmensen 's nachts de grens over geholpen en door de bevolking opgevangen met eten, kleding en onderdak. Als dank schonken de ex-dwangarbeiders een plaquette van witte natuursteen, met daarop herten die naar het zonlicht vluchten en de tekst "Aangeboden door dankbare vluchtelingen kamp 'Rees' 1945".

‍

De plaquette, ontworpen door ex-dwangarbeider G. Nuijen, werd op 3 juli 1954 onthuld en zat oorspronkelijk in de gevel van verenigingsgebouw De Rank. Na de sloop daarvan in 2002 kreeg zij een plek in het voorportaal van het nieuwe gebouw De Gent.

‍

Bron:

Nationaal Comité 4 en 5 mei

https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/2655/gendringen-monument-aan-de-ds-van-dorpstraat#:

‍

‍

‍

‍

‍

12. Bevrijdingsmonument Etten

Het bevrijdingsmonument in Etten bestaat uit een koperen zuil met schilden waarop de Ettense oorlogsjaren staan beschreven. Bovenin zijn aan vier zijden in perspex relikwieën gevat, onder meer van omgekomen dorpsgenoten, van een gesneuvelde Canadese militair en van de neergestorte Stirling-bommenwerper en haar bemanning. Voor de zuil ligt een grote kei met een koperen silhouet van Etten en de jaartallen 1940–1945. Het monument werd onthuld op 31 maart 2005.

‍

Bron:

Nationaal Comité 4 en 5 mei

https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/2706/etten-bevrijdingsmonument

‍

‍

13. Monument werkkamp Rees Megchelen

Vrede, vriendschap en verzoening kwamen in de plaats van vijandschap. Een hartenkreet van de dochter van een dwangarbeider in Rees tijdens de Tweede Wereldoorlog.

‍

In de laatste oorlogsmaanden hielp vrijwel heel Megchelen de uitgeputte dwangarbeiders die uit werkkamp Rees wisten te ontsnappen. Mede door de inzet van Arend Jan Disberg kwam er uiteindelijk ook in Megchelen een monument: een indrukwekkende bronzen plastiek van kunstenaar Piet Sluiter. Die werd in februari 2010, vlak bij de school die destijds als noodopvang diende, in een vliegende storm onthuld door zeven voormalige dwangarbeiders. Sinds oud-dwangarbeiders hun stilzwijgen verbraken, groeit over de grens heen een band van vrede, vriendschap en verzoening.

‍

Bron:

https://historiek.net/heldenrol-voor-moedig-megchelen-in-194445/19397/

‍‍

‍

14. Monument voor de 11 gesneuvelde Canadese Soldaten in Netterden

Op 31 maart 1945 werd het Gelderse Netterden na een zware strijd bevrijd door de Canadese regimenten The Queen's Own Cameron Highlanders of Canada en het 8th Canadian Recce Regiment (14th Canadian Hussars). Ternagedachtenis aan hen werd op zaterdag 28 maart 2015 een herdenkingsmonument onthuld.

‍

‍

Het monument bestaat uit een gedenkzuil en een bewaard gebleven Kochbunker, een kleine Duitse bunker uit de verdedigingslinie Panther-Stellung. Daarnaast staat er een 'Social Sofa'. Deze vrijheidsbank dient als monument voor dwangarbeiders en biedt een plek waar kinderen hun ideeën over vrijheid kwijt kunnen. Het project werd gerealiseerd door een samenwerking tussen de Vereniging Leefbaarheid Netterden (VLN) en kunstenares Emeke Buitelaar.

‍

‍

Op de gedenkzuil staan de namen van de gesneuvelde militairen: acht soldaten van The Queen’s Own Cameron Highlanders of Canada en drie soldaten van het 8th Canadian Recce Regiment.

‍

‍

De onthulling werd verzorgd door Johan Küster (voorzitter van de Vereniging Leefbaarheid Netterden) en nabestaande Joann Pellerin, dochter van L/Sgt Rocco Andrew Speziali. Voorafgaand aan de onthulling vond een herdenkingsbijeenkomst plaats in de Sint-Walburgiskerk.Tijdens deze bijeenkomst werden ook de vijf omgekomen bemanningsleden (vier Canadezen en één Engelsman) herdacht van de Lancaster-bommenwerper die op 17 mei 1943 in Netterden neerstortte.

‍

‍

‍

‍Bron:

Tracesofwar

https://www.tracesofwar.nl/sights/71256/Monument-Gesneuvelde-Canadese-Soldaten.htm

‍

‍

‍

15. Het monument bij De Martelaren van Gorcumkerk in Varsselder-Veldhunten

Hoewel de kerk zelf het belangrijkste monument in het dorp is, worden in de nabije omgeving (zoals in Gendringen) ook monumenten en wandelparken onderhouden ter nagedachtenis aan de Tweede Wereldoorlog. In Varsselder-Veldhunten herdenkt men tevens drie gesneuvelde soldaten van de Queen's Own Cameron Highlanders of Canada die hun leven gaven voor onze vrijheid, evenals de omgekomen Todt-arbeiders uit Aalten en de Duitse soldaten die stierven bij het mijn ongeluk.

‍

Bron:

Boek / Oorlogsherinneringen Varsselder-Veldhunten

‍

‍

‍

16. Monument oorlogskinderen Sinderen

Het incident vond plaats op 22 februari 1945. Een Duitse vrachtwagen stond bij de oude school in Sinderen, waar soldaten bezig waren met het leggen van telefoonpalen. Drie jonge kinderen, Riki, Gertje en Wimken, speelden buiten en werden nieuwsgierig. Ze verlieten hun tuin en liepen richting de Duitsers. Op dat moment openden Engelse jachtvliegtuigen het vuur op de vrachtwagen, waarbij de drie onschuldige kinderen per ongeluk werden geraakt en om het leven kwamen.

‍

Op zaterdag 4 april 2009 vond de onthulling van het herdenkingsmonument plaats. De aanwezigen werden in het Buurtschapshuis ontvangen door Willy Klompenhouwer, de voorzitter van Sinderens Belang. Op het plein voor dit gebouw voltrok zich in 1945 het drama. Vervolgens gaf Jet Heusinkveld, de kunstenares, nadere informatie over haar keuze en motivatie voor het ontwerp. Kinderen van de Openbare School "De Wegwijzer" hadden prachtige werkstukjes over het begrip oorlog gemaakt en deze in de zaal tentoongesteld.

‍

Bron:

https://sinderen1940-1945.blogspot.com/2009/11/de-onthulling.html

‍

‍

‍

17. Plaquette Sint Martinuskerk in Etten

Het monument in de Sint Martinuskerk in Etten (gemeente Oude IJsselstreek) bestaat uit een plaquette van donker natuursteen die in de vorm van een venster in een muur is aangebracht. Op de plaquette is bovenaan in wit een kruis aangebracht.

Onder het kruis staat tekst.

‍

Bron:

Nationaal Comité 4 en 5 mei

https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/2748/etten-monument-in-de-sint-martinuskerk

‍

‍

‍

18. Joods monument Gendringen

Het monument in Gendringen herinnert aan de Joodse inwoners van de voormalige gemeente Gendringen die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi's zijn weggevoerd en vermoord. In 1811 bouwde een kleine Joodse gemeenschap in Gendringen een synagoge op deze plek. Op 8 maart 1945 verwoestte een verdwaalde bom dit gebouw. Er bleef een lege plek over. Bijzonder is dat bijna alle joden vóór de Duitse inval uit Gendringen waren vertrokken. Helaas weren velen toch nog opgepakt en vermoord in Sobibor, Auschwitz of een ander vernietigingskamp. Hun namen staan op deze struikeldrempel Opdat wij niet vergeten.

‍

Bron:

www.struikelstenen-oudeijsselstreek.nl

‍

‍

‍

19. Monument Hent Visser en Antoon ter Voert

Het monument voor Hent Visser en Antoon ter Voert herinnert aan een tragisch ongeluk vlak na de bevrijding van de Achterhoek. Het monumentje bevindt zich in het Vehlingsebos, net over de grens bij Megchelen in Duitsland (aan de Grenzweg in Vehlingen) Op 26 april 1945, een aantal weken na de bevrijding, trokken de twee mannen uit Megchelen (toenmalige gemeente Gendringen) met paard en wagen het bos in om hout te halen voor de wederopbouw van hun dorp.

‍

Tijdens het verzamelen van het hout ging het gruwelijk mis: Antoon ter Voert (46 jaar, voerman) liep links voornaast de wagen en stapte op een door het Duitse leger achtergelaten tankmijn of Schrapnellmine.

‍

‍Hent Visser (39 jaar, fabrieksarbeider) liep rechts achter de wagen. Door de klap explodeerde ook een tweede gekoppelde mijn, die hem fataal trof. Beide mannen overleden ter plekke en hun lichamen werden later met een platte wagen door dorpsgenoten opgehaald. Op de foto de twee oudste kinderen van Hent Visser bij het monumentje waar hun vader om het leven kwam.

‍

Bron:

‍https://oorlogsgravenstichting.nl/personen/162106/antonius-bernardus-albertus-ter-voert

‍

‍

‍

20. Luistersteen te Megchelen

Op zaterdag 13-07-2013 is te Megchelen in het bijzijn van veel publiek, een luistersteen onthult, door de heren Josef Becker,  Ab Gerritse en Jan de Louter.

‍

Josef Becker heeft de Duitse nationaliteit en was in de oorlog een verzetsman en hulpverlener. Hij heeft nauw samengewerkt met het plaatselijke verzet uit Megchelen en omgeving  en hierdoor zijn vele dwangarbeiders veilig de grens over gesmokkeld.   De heren Gerritse en de Louter zijn oud dwangarbeiders uit Kamp Rees. Het verhaal van deze luistersteen gaat over de dwangarbeid in Kamp Rees en de hulpverlening aan de dwangarbeiders door de gehele bevolking van Megchelen.  Het vertelt o.a. het verhaal van een 16 jarige Apeldoornse jongen die als dwangarbeider in Kamp Rees zat.

‍

De onthulde luistersteen maakt deel uit van de Liberation Route. Van begin december 1944 tot 23 maart 1945 hebben er ongeveer 3500 Nederlandse dwangarbeiders in Kamp Rees gezeten. Tussen de 300 en 600 mannen hebben het niet overleefd.  Ongeveer 1700  dwangarbeiders zijn in Megchelen, ontluist, gewassen, verschoond, verpleegd en gevoed en vervolgens doorgezonden naar hun thuisfront.  Zonder de hulp van zowel de Duitse bevolking en van de bevolking in de grensstreek  ( met name die van Megchelen ) zouden er nog veel meer slachtoffers zijn geweest.

‍

De verhalen van de desbetreffende stenen, zijn beschikbaar in de talen Nederlands, Engels en Duits.  De verhalen kunt u gratis downloaden en op uw mp3-speler of smartphone zetten, voordat u een luisterplek bezoekt. Een grote pluim gaat uit naar  de initiatiefnemer ( namens CLM ) van de luistersteen, zijnde de heer Gert Snelting .

‍

Bron:

https://dwangarbeidersapeldoorn.nl/2013/07/onthulling-van-de-luistersteen-te-megchelen/

‍

‍

‍

21. Gedenkteken Joodse monument Terborg

Waar eens de synagoge stond staat nu dit gedenkteken. Daags vóór de daadwerkelijke bevrijding van Terborg op 1 april 1945, vond er op 31 maart 1945 nog een felle geallieerde luchtaanval plaats. Engelse jagers bestookten toen de directe omgeving van de Silvoldseweg, waarbij de nabijgelegen synagoge (op nummer 22) volledig werd verwoest.

‍

Het interieur was al eerder leeggeroofd. De Torarollen waren op tijd naar Amsterdam overgebracht en bleven ten dele behouden. Een herinnering aan de weggevoerde Joodse inwoners en de verwoeste synagoge die op deze plaats heeft gestaan.

‍

Bron:

https://www.gld.nl/nieuws/7955492/joods-monument-al-na-paar-maanden-vernield-afschuwelijk

‍

‍

‍

22. Kantongerecht Terborg

Op 8 februari 1945 werd het Kantongerecht in Terborg zwaar getroffen door een gealliieerd bombardement. Engelse jachtvliegtuigen voerden die ochtend rond 08:30 uur felle aanvallen uit met boordwapens en lichte bommen boven Terborg, Voorbroek en Etten. Dit gebeurde na urenlang hevig artillerievuur over de nabijgelegen Duitse grens (onder andere bij Kleef).

‍

Het monumentale Kantongerecht Terborg aan de Silvoldseweg liep net als de naastgelegen telefooncentrale en omliggende woningen zware schade op. Volgens de historische kronieken van inwoner Hendrik Braam lag het huis van Ir. R. Sassen compleet in puin en liepen diverse panden van lokale bewoners (zoals H. Wolfs, B. Eringfeld en griffier Avis) enorme schade op.

In herinnering Theo Willemsen

‍

Bron:

https://adwhistorie.nl/wp-content/uploads/2025/02/Theo-Willemsen-over-de-synagoge-in-Terborg-1.pdf

‍

‍

‍

23. Terborg Joods baarhuisje

‍

‍

Bron:

Tracesofwar

https://www.tracesofwar.nl/sights/14374/Joods-Monument-Joodse-Begraafplaats-Terborg.htm

‍

‍

‍

24. Stolpersteine ook wel Struikelstenen genoemd in Silvolde

"Het is nooit te laat om iemand te eren, het is de zwartste bladzijde van de geschiedenis", zegt Marcel van Berkum van Stichting Struikelstenen Gemeente Oude IJsselstreek.

‍

"Je ziet dat discriminatie weer toeneemt, het is van alle tijden." Op de stenen staan de namen van Rosa, Godfried en Ella Wolf, die in de tweede wereldoorlog in nazikampen zijn vermoord. In de gemeente Oude IJsselstreek, met name in Terborg, Varsseveld, Westendorp en Silvolde, liggen tientallen Stolpersteine die Joodse slachtoffers van WO II herdenken, met 18 stenen in Terborg als eerste, gevolgd door 4 in Varsseveld, 2 in Westendorp en 3 in Silvolde, waarmee het totaal op 27 en mogelijk meer uitkomt, gelegd door de lokale Stichting Struikelstenen.

‍

Bron:

Stichting Struikelstenen Gemeente Oude IJsselstreek

‍

25. Plaquette noodziekenhuis te Sinderen

Verpleegden die in het voorjaar van 1945 waren opgenomen in het noodziekenhuis te Sinderen, dat gevestigd was in het boerderij-pension “Nieuw Rexwinkel” van de wed. H.W. Gesink, hebben als herinnering aan de genoten hulp een gevelsteen aangeboden. De steen, die van gevlamd marmer is vervaardigd, heeft als inscriptie: “Deze steen werd aangeboden uit dankbaarheid voor de liefderijke verpleging in april 1945.”

‍

(Ondert.) De gerepatrieerden uit Duitsland

‍

‍Foto's:
Evie Koolenbrander & Maarten Koudijs

‍

‍Tekst:
Maarten Koudijs